Bilim

Türkmenistanda milli bilim ulgamyny hem-de ýokary okuw mekdep ylmyny ösdürmek we dünýä derejesine çykarmak maksady bilen ägirt uly işler alnyp barylýar.

Ylym we bilim — bu halkymyzyň müňýyllyklaryň dowamynda toplan hem-de nesilden-nesle geçiren bahasyna ýetip bolmajak gymmatlygydyr diýip, milli Liderimiz belleýär.

Soňky ýyllarda döwlet tarapyndan berilýän goldawyň çäklerinde Türkmenistanda “Bilim hakyndaky” kanun kabul edildi.  Şoňa laýyklykda,  ýurdumyzyň ähli künjeklerinde bilim berilmeginiň hilini hem-de netijeliligini artdyrmak üçin bilim ulgamyna döwrebap maglumat we aragatnaşyk tehnologiýalary girizilýär, orta we ýokary okuw mekdepleri kompýuter we multimediýa enjamlary bilen üpjün edilýär we çagalar baglary, orta we ýokary okuw jaýlary gurmakda uly işler alnyp barylýar.

2018-nji ýylyň 24-nji martynda «Bilim hakyndaky» Türkmenistanyň Kanunyny ýerine ýetirmek maksady bilen, döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow Karara gol çekdi. Resminama laýyklykda, umumy orta bilim hakyndaky şahadatnamanyň nusgasy; başlangyç hünär bilim hakyndaky diplomyň nusgasy; başlangyç hünär bilimi hakyndaky tapawutlanan diplomyň nusgasy; orta hünär bilimi hakyndaky diplomyň nusgasy; orta hünär bilimi hakyndaky tapawutlanan diplomyň nusgasy; bakalawryň diplomynyň nusgasy; bakalawryň tapawutlanan diplomynyň nusgasy; magistriň diplomynyň nusgasy; magistriň tapawutlanan diplomynyň nusgasy; ýokary hünär bilimi hakyndaky hünärmeniň diplomynyň nusgasy; ýokary hünär bilimi hakyndaky hünärmeniň tapawutlanan diplomynyň nusgasy; hünär taýdan gaýtadan taýýarlanandygy hakyndaky diplomyň nusgasy; hünär taýdan gaýtadan taýýarlanandygy hakyndaky tapawutlanan diplomyň nusgasy; hünär derejesini ýokarlandyrandygy hakyndaky şahadatnamanyň nusgasy tassyklanyldy.

Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan başy başlanan hem-de tassyklanylan ylym pudagyny ösdürmegiň maksatnamalaýyn binýadyny 2018-2024-njy ýyllar üçin durmuş ykdysady ösüşiniň Milli  Maksatnamasy, 2015-2020-nji ýyllar üçin innowasiýa işini ösdürmegiň maksatnamasy, Türkmenistanda ylmy işgärleri taýýarlamagyň maksatnamasy we beýlekiler bolup durýar.

Türkmenistan ylym-bilim kuwwatyny parahatçylygy we dostlugy pugtalandyrmaga gönükdirip, esasy halkara guramalary, daşary ýurtlaryň ylym merkezleri bilen ylmy, tehniki, innowasion-tehnologiki hyzmatdaşlygy yzygiderli berkidýär. Häzirki döwürde dünýäniň iri ylym-bilim merkezleri, halkara guramalary hem-de gaznalary bilen hyzmatdaşlyk ep-esli giňeldildi. Ýurdumyz bilim işine dünýä ülňülerini ornaşdyrmak bilen, ynsanperwer ulgamda Birleşen Milletler Guramasy, Ýewropa Bileleşigi bilen özara gatnaşyklary ösdürýär. “TEMPUS-TASIS” ýaly bilim maksatnamalarynyň çäklerinde dürli taslamalaryň amala aşyrylmagy döwletimiziň ýokary okuw mekdepleriniň hem-de dünýäniň esasy ylym-bilim merkezleriniň arasynda netijeli gatnaşyklaryň ýola goýlandygynyň aýdyň subutnamasydyr. Türkmenistanyň çäginde hereket edýän halkara guramalary — Birleşen Milletler Guramasynyň Çagalar gaznasy, Ilat gaznasy, Ösüş Maksatnamasy, Bilim, ylym we medeniýet boýunça ýöriteleşdirilen edarasy bilen bilelikde işler alnyp barylýar. Biziň döwletimiz dünýäde ähli ugurlar boýunça sazlaşykly ösýän kuwwatly döwletleriň biri hökmünde tanalýar. Ýurdumyzyň hemmetaraplaýyn ösüşiniň täze taryhy tapgyry ykdysadyýetimiziň beýleki ulgamlary bilen bilelikde, bilim ulgamynyň hem yzygiderli kämilleşdirilmegini talap edýär.

Türkmenistanda häzirki döwrüň talaplaryna laýyklykda, bilim ulgamynda baý tejribe toplanyldy. Iň täze kompýuterler, okuw-tehniki enjamlary, interaktiw-multimediýa tehnologiýalary bilen üpjün edilen orta, ýörite orta we ýokary okuw mekdepleriniň döwrebap binalarynyň, çagalar baglarynyň we çagalar dynç alyş-sagaldyş merkezleriniň gurulmagy, halkara guramalar, dünýäniň esasy ylym-bilim merkezleri bilen hyzmatdaşlygyň giňeldilmegi, daşary ýurt dillerini okatmagyň kämilleşdirilmegi döwletimiziň bu ulgamy düýpli özgertmäge aýratyn üns berýändiginiň aýdyň subutnamasydyr.

Ýurdumyzyň ylym-bilim edaralary döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyryklaryny ýerine ýetirip, Uzak Gündogar, Aziýa — Ýuwaş ummany sebiti, Orta we Ýakyn Gündogar, Ýewropa hem-de Amerika ýurtlarynyň iri merkezleri bilen ylmy-tehniki gatnaşyklary täze derejä çykardylar. Türkmenistanyň 2017 — 2020-nji ýyllar üçin BMG-niň Ylym we tehnika baradaky komissiýasyna saýlanmagy halkara ylym-bilim giňişliginde döwletimiziň abraýyny artdyrýan üstünlikleriň biridir.

Döwletimiz ýaş türkmenistanlylaryň ajaýyp bilim we terbiýe alyp, eziz Watanymyza we halkymyza mynasyp hyzmat etmegi üçin ähli şertleri döredýär. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öz çykyşlarynda belleýşi ýaly, biziň esasy wezipämiz halkymyzyň taryhyny bilýän, ýurdumyzyň häzirki döwürde gazanýan uly üstünliklerine buýsanýan, Garaşsyz Türkmenistanyň şan-şöhratyny has-da artdyrmaga çalyşýan hakyky watançylaryň ýokary bilimli neslini ýetişdirmekden ybaratdyr.

Ýurdumyzyň dürli künjeklerinde täze, iň döwrebap mekdebe çenli çagalar edaralary, umumybilim berýän orta mekdepler, başlangyç hünär we ýokary okuw mekdepleri ulanylmaga berilýär.

Şeýlelikde, 2018-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda okuw ýylynyň başlanmagy mynasybetli, paýtagtymyzda, welaýat merkezlerinde, oba ýerlerinde täze desgalaryň açylyş dabaralary boldy. Şolaryň hatarynda Ahal welaýaty boýunça — Bäherden etrabynyň Börme obasyndaky 620 orunlyk mekdebi, Kaka etrabynyň Kaka şäherindäki 1106 orunlyk mekdebi we Duşak obasyndaky 1050 orunlyk mekdebi, Balkan welaýatynda — Gumdag şäherindäki 600 orunlyk mekdebi, Serdar etrabyndaky 240 orunlyk mekdebi, Serdar şäherindäki 1170 okuwça niýetlenen mekdebi, Lebap welaýatynda — Dänew etrabynyň Bilal obasyndaky 320 orunlyk mekdebi, Köýtendag etrabynyň Ters obasyndaky 320 orunlyk mekdebi, Döwletli etrabynyň Tallymerjen obasyndaky körpeleri şatlandyran 90 orunlyk çagalar bagyny görkezmek bolar.

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy esasynda türkmen gurluşykçylary tarapyndan şulara meňzeş binalaryň dostlukly ýurtlarda hem gurulýandygyny belläp geçmek ýakymlydyr. Maý aýynda Russiýa Federasiýasynyň Astrahan oblastynyň Funtowo obasynda täze mekdebiň açylmagy mynasybetli guralan dabara munuň aýdyň subutnamasydyr. Bu ýerde Astrahan sebitindäki iň köp sanly türkmen kowçumy ýaşaýar. Mekdebiň binasy 3,5 müň inedördül metrden gowrak bolan umumy meýdany tutýan, 190 okuwça niýetlenen iki gatly okuw toplumyndan ybaratdyr.

Bilim pudagynyň döwrebaplaşdyrylmagy netijesinde, mekdepleriň okuw tertipnamasyna düýpli täzelikler girizildi. Şunuň bilen baglylykda, ykdysadyýetiň esaslary, Türkmenistanyň medeni mirasy, dünýä medeniýeti, taýýarlama we grafika, maglumat-kommunikasiýa we täzeçil tehnologiýalar ýaly dersler binýatlaýyn sapaklaryň hataryna goşuldy.

12 ýyllyk okuwa geçilmegi bilen baglanyşykda we hormatly Prezidentimiziň tabşyrygy boýunça işlenip taýýarlanan sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň konsepsiýasyna laýyklykda işler alnyp baryldy. Elektron dolandyryş, programma üpjünçiligi, elektron bilim, maglumat gaznasyny döretmek boýunça okuw maslahatlary guraldy. Ýokary okuw mekdeplerini bitewi bilim ulgamyna goşmak boýunça işler geçirilýär. 2018-nji ýylda okuw kitaplarynyň we gollanmalaryň 200 görnüşi neşir edildi.

Mekdep okuwçylarynyň öwrenýän daşary ýurt dilleriniň sanawyny artdyrmak hakyndaky çözgüdiň kabul edilmegi bu ugurdaky nobatdaky möhüm ädime öwrüldi. Munuň özi köpugurly halkara hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň geriminiň giňelýändigini we ösýändigini nazara almak arkaly kabul edildi. Iňlis, fransuz, nemes we ýapon dillerini çuňňur öwredýän okuw mekdepleri hereket edip başlady.

Oktýabr aýynda paýtagtymyzdaky Gurtly ýaşaýyş toplumynda «Dalçyn» okuw merkeziniň bölüminiň açylandygyny bellemek gerek. Bu merkez ilata dürli hyzmatlary, ilkinji nobatda bolsa, dil öwretmek, terjimeleriň amalyýeti we usulyýeti ulgamynda hyzmatlary hödürleýär. Merkez Türkmenistanda iň islegli dilleriň bäşisini: türkmen, iňlis, rus, nemes we fransuz dillerini öwredýär.

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň adyndan ýurdumyzyň mekdepleriniň 1-nji synp okuwçylaryna ýörite maksatnamasy bilen üpjün edilen netbuklaryň sowgat berilmegi şatlykly waka öwrüldi. Özüniň noutbuky bilen mekdep maksatnamasyny özleşdirmegi dowam edýän 1-nji we 2-nji synp okuwçylary üçin multimediýa gollanmalary taýýarlanyldy.

Ýurdumyzyň mekdep okuwçylarynyň dürli ders ugurlary boýunça geçirilýän abraýly olimpiadalarda her ýylda üstünlik gazanmagy bolsa bilim ulgamynda amala aşyrylýan täzeçil özgertmeleriň oňyn netijesidir. Biologiýa, himiýa, fizika we matematika boýunça Hindistanda geçirilen mekdep okuwçylarynyň «Amity» halkara ders bäsleşiginde türkmen ýaşlary ýokary sylaga — Gran-pri baýragyna mynasyp boldular. Umumy hasapda medallaryň 21-si, şol sanda altyn medallaryň 8-si we kümüş medallaryň 4-si gazanyldy. Mundan başga-da, 2018-nji ýylda ýurdumyzyň mekdep okuwçylary halkara ders we taslama bäsleşiklerinde medallaryň 99-syna, şol sanda 25 altyn, 16 kümüş we 58 bürünç medala eýe boldular. Ýaş türkmenistanlylar internet ýaryşlarynda hem sylaglaryň köp sanlysyny gazandylar. Halkara intellektual bäsleşiklerinde talyplar 49 medala, şol sanda 9 altyn, 18 kümüş, 22 bürünç medala, dürli derejeli 17 diploma mynasyp boldular.

Ýurdumyzda mugallymlaryň döredijilik mümkinçiliklerini açmak, bu ugurda hünär derejelerini ýokarlandyrmak, iň oňat mugallymlaryň hem-de terbiýeçileriň öňdebaryjy tejribelerini wagyz etmek maksady bilen, Kärdeşler arkalaşyklarynyň Milli merkeziniň goldamagynda Bilim ministrligi tarapyndan «Ýylyň mugallymy» we «Ýylyň terbiýeçisi» atly döwlet bäsleşikleri yzygiderli geçirilýär.

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň döredilen gününiň 10 ýyllygyna gabatlanyp guralan dabaralar aýratyn ähmiýete eýe boldy. Ýokary diplomatiýa mekdebiniň işini kämilleşdirmek maksady bilen, bu ýerde Durnukly ösüş maksatlary boýunça Ylmy-usulyýet merkezi hem-de Türkmenistanyň diplomatik gulluklary üçin edara ediş-tehniki işgärleri taýýarlamak boýunça Okuw merkezi açyldy.

2018- 2019-njy okuw ýylynda ýurdumyzyň ýokary okuw mekdeplerine jemi 10 müňe golaý talyp kabul edildi.

Türkmen ýaşlarynyň daşary ýurtlarda bilim alýan okuw mekdepleriniň çägi ýylsaýyn giňelýär. Ýurdumyzyň talyplaryny okatmak işi gazanylan hökümetara ylalaşyklaryň esasynda Bilim ministrliginiň, pudaklaýyn ministrlikleriň we edaralaryň ýollanmasy boýunça amala aşyrylýar.

2017 — 2018-nji okuw ýylynda türkmenistanly ýaşlaryň müňlerçesi Russiýanyň, Belarusuň, Hytaýyň, Malaýziýanyň, Rumyniýanyň, Türkiýäniň, Horwatiýanyň we beýleki döwletleriň abraýly ýokary okuw mekdepleriniň talyp şahadatnamalaryna mynasyp boldular.

Iň täze bilim usullaryny we maglumat tehnologiýalaryny özleşdirýän mugallymlaryň hünäri hem ýokarlandyrylýar, ýurdumyzyň hem-de daşary ýurtlaryň okuw mekdepleriniň arasynda halkara gatnaşyklary ösdürilýär. Türkmenistan Ýewropanyň, Aziýanyň, Amerikanyň abraýly ylym we bilim merkezleri bilen ysnyşykly gatnaşyklary ýola goýup, şu döwletlerde öz talyplarynyň sanynyň ep-esli artmagyny gazandy.